سفری به دور ایران زمین با رهاوردی برای شما

با درود خدمت دوستان گرامی

این بار برای شما سفر به کلات نادری و آبشار قره سو در استان خراسان را در نظر گرفتم،البته این سفر مربوط به ٣،۴ سال پیش میشه.

مایکل اکس ورتی مولف زندگینامه نادرشاه در کتاب خود با نام شمشیر ایران می نویسد:کلات نادری به رغم نامش که قلعه و قصر نادر معنی می دهد، چیزی بیش از قصر است، و حتی قرنها پیش از سلطنت نادرشاه  که نام خود را از آن گرفته دارای اهمیت بوده است.  کلات نادری فلات وسیعی است و بخشی از دشت خاوران. کلات درست در مرز شمال خراسان امروزی قرار گرفته و محدوده شمالی آن در خاک ترکمنستان است.  شهر مشهد در ۱۷۰ کیلومتری جنوب غرب آن واقع شده است. دور تا دور فلات توسط کوهها و صخره های پرشیب احاطه شده و کمتر جای نفوذ به داخل دارد، از این رو به درستی دژ طبیعی نام گرفته است.

کلات وسعتی در حدود ۳۲۷۶ کیلومتر مربع دارد که از شرق و شمال به کشور ترکمنستان ، از غرب به شهرستان های مشهد و چناران و از جنوب به سرخس محدود شده است. کلات در میانه رشته کوه هزار مسجد قرارگرفته و این رشته کوه از جانب جنوب غربی حائلی طبیعی است که این شهر را از مشهد به چناران جداساخته است . آب وهوای کلات معتدل کوهستانی است و ارتفاع آن از سطح دریا بالغ بر ۲۱۰۰ متر می باشد. باران های مستمر بهاری و پاییزی باعث سرسبزی دامنه ها و کوهپایه ها شده و گله داری و دامداری را درمنطقه رونق داده اند.

کلات در لغت به معنی آبادی و زیستگاهی برفراز کوه است. نخستین بار نام کلات در شاهنامه فردوسی در داستان های فرود پسر سیاوش آمده است.البته کلات در دوره های دیگر نظیر سامانیان،سلجوقیان و ... از اهمیتی برخوردار بوده است.بیش از همه دوره ها در زمان افشاریان از اعتبار خاصی برخوردار گردید. و دلیل آن را باید در دیواره های طبیعی و دروازه های قابل کنترل آن دانست که کلات را به عنوان محل سکونت نادرشاه و ذخایر ارزشمند وی انتخاب نموده اند.

(برای خواندن ادامه ی سفرنامه به ادامه ی مطلب بروید.)

نادر شاه پس از عزل شاه طهماسب و نشستن بر تخت شاهی توجه خود را بیش از پیش بر کلات معطوف داشت و تقریبا به غیر از گنج کوچک که بیشتر حاوی پول(سکه های نادری) و جواهرات بود،تمامی گنج های خود را در کلات نگهداری می کرد.این گنج ها عبارت بودند از طلا و جواهرات،شمشیرهای مرصع نشان،لباس ها و کلاه خودهایی که نادر همه را از جنگ های بیشمار خود مخصوصا از جنگ هندوستان با خود آورده بود.حتی در تاریخ آمده با اینکه نادر علاقه ای به مطاله ی کتاب نداشت اما در حدود 40000 جلد کتاب را از جنگ های هندوستان به ارمغان آورده بود.در تصویر زیر این واقعیت که کلات همانند یک دژ طبیعی است و شاید بهترین جا برای نگهداری گنج های یک فرمانروا باشد به خوبی مشهود است(به کوههای پشت سر که به صورت دالبر دالبر است دقت کنید.):

ژان گور در کتاب بسیار معروف خواجه ی تاجدار می نویسد:تنها راه ورود به کلات در عظیمی بود که به دستور عبدالله مریوانی،رئیس دژ کلات در پشت آن سنگ های بسیار بزرگی قرار داده بودند تا امکان ورود به آن وجود نداشته باشد.پس از کشته شدن نادر به دست برادرزاده اش،عبدالله مریوانی با دیدن سر بریده ی نادر که یکی از سربازان به وسیله ی نردبانی به بالای برج کلات آورده بود،اجازه ی باز کردن در کلات را می دهد...ما نمی خوایم که وارد مباحث تاریخی این واقعه بشیم ولی برای آشنایی هر چه بیشتر با این مکان ذکر این نکات واجب بود.در زیر نیز تصویر تونلی که ساخت آن از قبل از انفلاب آغاز شد را می بینید،درون آن بسیار زیباست و جالب است که در انتهای تونل که می رسید عرض آن انقدر کم می شود که تنها برای عبور یک ماشین کفایت می کند و اتومبیل ها به نوبت باید از انتهای آن عبور کنند!:

من سفر و عشق به اونو از پدرم یاد گرفتم،شاید به جرات بتونم بگم که غیر از یکی دوتا از استانهای کشور تمامی استان ها رو ما با هم،گاهی فقط من و اون،رفتیم.ما عاشق سفر بودیم.شب قبل از حرکت به سمت کلات تو مشهد بودیم که مثل همیشه،بازم تکرار می کنم که مثل همیشه! یه دفعه تصمیم گرفتیم که بریم طرف کلات نادری.تمامی مسافرت های ما بدون برنامه ریزی از قبل آغاز میشه.سریع و طوفانی!!!

صبح آماده ی سفر شدیم،شوربختانه یا خوشبختانه ما هیچ گونه آگاهی ای نسبت به جاده ی مورد نظر نداشتیم،تنها گاه و بیگاه شنیده بودیم که جاده ی زیاد خوبی نداره.اما هرچقدر به جلو پیش می رفتیم بیشتر به عظمت منطقه ی کلات پی می بردیم.هر گامی که به جلو می رفتیم(البته ما با ماشین بودیم!)تازه می فهمیدیم که نادر این مکان رو بیهوده واسه نگهداشتن تمامی غنایم خود انتخاب نکرده بود.زیبایی این کوه ها واقعا آدم رو مست می کرد...این گنج چه بود که نادر برای ذخیره کردنش این همه مسافت را می پیمود؟در این کوههای سر به فلک کشیده؟!!البته نادر خود در اطراف کلات به دنیا آمده بود و با این منطقه آشنایی دیرین داشت...ولی...بازهم از بزرگی و زیبایی مست کننده ی آن هر دو در حیرتیم....

عکس از سایت IranDesert.com

تویه راه تک و توک ماشین های شخصی می دیدیم،که البته حتما برای اهالی روستاهای اطراف می بودند.بقیه وانت نیسان بودند که برای جابجایی مایحتاج مردم بکار می رفتند.

از زیبایی کوه ها و عظمت طبیعت اونجا که بگذریم،معروفترین جاذبه ی توریستی کلات کاخ خورشید یا عمارت خورشید است.این قصر از ۶۵ برش سنگی ساخته شده و دارای سه طبقه ی زیرزمین،همکف و بالا است. گچبریها و طلاکاریهای فراوانی در درون قصر دیده می‌شود(البته الان به لطف نقاشان پیر و جوان این دوره دیوارها پر از نقش و نگار و یادگاری و شماره ی تلفن است!!!) و دیوارهای آن بارها برای یافتن گنجهای نادر شکافته شده‌اند. نکته جالب در معماری این بنا نقش پرندگانی مانند طوطی و میوه‌هایی مانند موز و آناناس است که حکایت از هندی بودن معماران قصر می‌کند که نادر شاه آن ها را باید از هند آورده باشد.

بنای عمارت خورشید از گور تیمور در سمرقند اقتباس شده، اما پوشش خارجی گنبد برفراز برج اجرا نشده و بنا نیمه کاره رها شده است . عمارت خورشید در حال حاضر دارای سردابه ای متشکل از هشت فضای به هم پیوسته پیرامون آن و فضایی آرامگاهی برروی سکویی هشت ضلعی می باشد که ایوانچه ها و اتاقکهایی آن را محصور کرده است.

البته در اون زمان که ما به سراغ کاخ خورشید رفتیم  شوربختانه هیچ نظارتی بر این مکان زیبا و تاریخی وجود نداشت،حتی گیشه ای که سازمان میراث فرهنگی برای فروختن بلیت گذاشته بودند به مأمن پرندگان و خزندگان و... تبدیل شده بود! و این مکان به حال خود گذاشته شده بود.

مکان دیگر دیدنی کلات مسجد کبود گنبد،یک مسجد چهار ایوانه، دارای گنبدی دو پوشه و نیلگون، صحن و طاق می‌باشد و ساقه گنبد استوانه‌ای شکل و فضای زیر گنبد یک هشت ضلعی منظم است .استفاده از کاشی هفت رنگ، مهم‌ترین عامل تزئین در بنای مسجد کبود گنبد شهرستان کلات بوده، که با استفاده از نقوش اسلیمی و گل و بوته در لچکی‌های بالای ایوان و رواق‌ها به کار رفته‌است.

بنای اصلی مسجد را از کارهای دوره سلجوقی می‌دانند که نادرشاه افشار نیز به نوبه خود، بیوتات و ایوان‌های اطراف آن را ساخته‌است. در اطراف پیشخوان مدخل مسجد، کتیبه‌ای سنگی به خط نستعلیق مربوط به دوره قاجار نصب شده‌است که حکایت از تعمیر مسجد در این دوره توسط یلنگ توش خان ابن فتحعلی، حاکم کلات به سال ۱۲۵۰ هجری قمری است. چند بیت از ابیات کتیبه مسجد کبود گنبد:

               عکس از ویکی پدیا

(ادامه ی مطلب در پست های بعدی)